Sprawy karnePrzywłaszczenie mienia – jaka kara grozi za czyn z art. 284 Kodeksu karnego i jak się przed nią uchronić?

Pożyczasz od kogoś samochód, ale zwlekasz ze zwrotem mimo upomnień? Czy wiesz, że takie zachowanie może być uznane za przestępstwo przywłaszczenia mienia? Już sam fakt, że nie oddasz rzeczy, która należy do kogoś innego, może prowadzić do postawienia zarzutów z Kodeksu karnego, a w konsekwencji – do odpowiedzialności karnej za przywłaszczenie mienia.  

Czym jest przywłaszczenie mienia według prawa karnego?

Przywłaszczenie mienia to jedno z przestępstw przeciwko mieniu, uregulowane w art. 284 Kodeksu karnego. Polega na nielegalnym dysponowaniu cudzą rzeczą ruchomą (np. sprzętem elektronicznym czy samochodem), która wcześniej legalnie znalazła się w Twoim posiadaniu – np. w ramach umowy użyczenia, najmu, przechowania, itp.

Oznacza to, że aby można było mówić o przywłaszczeniu mienia, muszą zostać spełnione 4 warunki:

1. Rzecz wcześniej legalnie znalazła się w Twoim posiadaniu,
2. Rozporządzasz tą rzeczą tak, jak robiłby to właściciel (np. sprzedajesz, oddajesz innej osobie, odmawiasz zwrotu),
3. Działasz świadomie i celowo – wiesz, że rzecz nie jest Twoja,
4. Właściciel poniósł szkodę majątkową.

Najczęściej przywłaszczenie przejawia się w odmowie zwrotu rzeczy mimo żądania właściciela. Traktujesz cudzą własność jak swoją – używasz jej, sprzedajesz, ukrywasz lub w inny sposób uniemożliwiasz właścicielowi odzyskanie mienia i z tego powodu jest on stratny.

Przywłaszczenie pieniędzy – jak to wygląda w praktyce?

Choć przywłaszczenie kojarzy się przede wszystkim z sytuacją, w której nielegalnie korzystasz np. z czyjegoś samochodu, sprzętu elektronicznego, czy biżuterii, może dotyczyć także pieniędzy. Wtedy za przywłaszczenie uważa się sytuację, w której używasz cudzych środków finansowych, nie mając do tego prawa ani zgody właściciela.

Przykład: Brat poprosił Cię o odebranie w jego imieniu odszkodowania od ubezpieczyciela – przekazał Ci pełnomocnictwo i wszystkie niezbędne dokumenty. Odbierasz 15 000 zł, ale zamiast przekazać pieniądze sąsiadowi, wydajesz je na własne potrzeby. W momencie rozporządzenia tymi środkami Twój zamiar przywłaszczenia staje się widoczny i popełniasz przestępstwo z art. 284 k.k.

Czym jest sprzeniewierzenie i jaki ma związek z przywłaszczeniem?

Sprzeniewierzenie to szczególna forma przywłaszczenia. Występuje, gdy przywłaszczasz mienie, które zostało Ci powierzone z obowiązkiem zwrotu, przechowania lub określonego wykorzystania.

Najważniejsza różnica polega na nadużyciu zaufania – właściciel celowo przekazał Ci swoje mienie, licząc na Twoją uczciwość i odpowiedzialność. Gdy łamiesz tę umowę i zaczynasz korzystać z powierzonego mienia jak z własnego, popełniasz sprzeniewierzenie.

Na przykład jako pracownik księgowości firmy przywłaszczasz powierzone Ci firmowe pieniądze lub jako osoba odpowiedzialna za przechowanie kosztowności sprzedajesz je dla własnej korzyści.

Z tego powodu sprzeniewierzenie jest traktowane jako poważniejszy rodzaj przestępstwa i podlega surowszej karze. Zgodnie z art. 284 § 2 Kodeksu karnego grozi za nie kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Kiedy przywłaszczenie jest przestępstwem, a kiedy wykroczeniem?

Nie każde przywłaszczenie mienia automatycznie można uznać za przestępstwo. Duże znaczenie w tym kontekście będzie mieć wartość przywłaszczonego mienia.

• jeśli jest niższa niż 800 zł, Twój czyn stanowi wykroczenie z 119 Kodeksu wykroczeń. Grozi za nie areszt, ograniczenie wolności lub grzywna.
• jeśli przekracza 800 zł, popełniasz przestępstwo z 284 § 1 Kodeksu karnego. Wtedy grozi Ci już kara pozbawienia wolności.

Uwaga! W przypadku mienia znacznej wartości (powyżej 200 000 zł), zgodnie z art. 294 k.k., możesz otrzymać karę nawet do 10 lat pozbawienia wolności. Wartość przywłaszczonego mienia ma zatem istotne znaczenie dla wymiaru kary.

Jakie kary grożą za przywłaszczenie mienia?

Warto podkreślić, że kary za przywłaszczenie mienia różnią się znacznie w zależności od wartości danej rzeczy oraz od okoliczności czynu.

1. Przywłaszczenie w typie podstawowym (art. 284 § 1 k.k.)

Za przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej lub prawa majątkowego grozi Ci kara pozbawienia wolności do 3 lat.

2. Sprzeniewierzenie (art. 284 § 2 k.k.)

Jeśli przywłaszczasz sobie mienie, które zostało Ci powierzone, grozi już surowsza kara – od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.

3. Przywłaszczenie mienia znacznej wartości (art. 294 k.k.)

Gdy wartość przywłaszczonego mienia przekracza 200 000 zł, możesz otrzymać karę nawet do 10 lat pozbawienia wolności.

4. Przypadek mniejszej wagi (art. 284 § 3 k.k.)

Jeżeli czyn zostanie uznany za przypadek mniejszej wagi (niska szkodliwość społeczna, niewielka wartość mienia), sąd może zastosować łagodniejsze sankcje, tj. grzywnę, karę ograniczenia wolności lub karę pozbawienia wolności do 1 roku.

Warto przy tym zaznaczyć, że w każdej z tych sytuacji możliwe jest zastosowanie art. 37a Kodeksu karnego, który pozwala sądowi wymierzyć karę inną niż kara więzienia – na przykład grzywnę lub prace społeczne.

Kiedy przywłaszczenie mienia jest ścigane z urzędu, a kiedy na wniosek pokrzywdzonego?

Co do zasady, przywłaszczenie cudzego mienia jest przestępstwem ściganym z urzędu.

Oznacza to, że po uzyskaniu informacji o zdarzeniu policja lub prokuratura mogą prowadzić sprawę bez konieczności składania formalnego wniosku przez osobę pokrzywdzoną – jej udział ogranicza się zazwyczaj do złożenia wyjaśnień lub zeznań.

Istnieje jednak wyjątek. Jeśli przywłaszczenie nastąpiło na szkodę osoby najbliższej (m.in. małżonka, rodziców, dziadków, rodzeństwa i innych osób wymienionych w art. 115 § 11 Kodeksu karnego) ściganie następuje tylko na wniosek pokrzywdzonego.

To oznacza, że jeśli np. Twój brat przywłaszczył samochód należący do Ciebie, postępowanie nie zostanie wszczęte automatycznie. Musisz wcześniej złożyć formalny wniosek. Bez tego sprawa nie będzie wszczęta ani prowadzona.

Przywłaszczenie mienia – jak bronić się przed zarzutami?

Jeśli jesteś osobą, której grożą zarzuty przywłaszczenia mienia albo nawet sprzeniewierzenia,  masz kilka możliwości obrony.

Pierwszą z nich będzie wykazanie braku zamiaru przywłaszczenia – np. oczekiwanie na rozliczenie, podejmowanie prób ustalenia terminu spotkania.

Być może posiadasz też dowody przemawiające na Twoją korzyść – np. dokumenty, z których wynika, że dana rzecz miała pozostać u Ciebie przez określony czas. Do warunków przywłaszczenia należy przecież m.in. dysponowanie rzeczą bez legalnej podstawy. Jeśli więc taka podstawa wciąż obowiązywała, to nie można zarzucić Ci chęci przywłaszczenia czyjejś własności

Jeśli jesteś osobą, której grożą zarzuty przywłaszczenia mienia albo nawet sprzeniewierzenia, masz kilka możliwości obrony.

Nawet jeśli zarzuty są uzasadnione, skuteczna obrona może polegać na wykazaniu, że czyn stanowi wykroczenie (wartość mienia poniżej 800 zł), a nie przestępstwo, lub że mamy do czynienia z przypadkiem mniejszej wagi. Różnica w wymiarze kary jest wówczas znacząca.

Dążenie do naprawienia szkody przed wydaniem wyroku także może istotnie wpłynąć na łagodniejszy wymiar kary, a w niektórych przypadkach nawet na warunkowe umorzenie postępowania.

Jak widzisz, sprawy o przywłaszczenie mienia pozornie wydają się proste. W praktyce jednak wymagają precyzyjnej analizy dowodów, opracowania strategii procesowej i znajomości niuansów prawa karnego. Warto więc skorzystać z pomocy adwokata specjalizującego się w sprawach karnych.

Pamiętaj, że im wcześniej zgłosisz się po pomoc kancelarii, tym więcej możliwości Twój obrońca. Profesjonalne wsparcie już na etapie postępowania przygotowawczego może zadecydować o tym, czy sprawa w ogóle trafi do sądu.